Türk Kurtuluş Savaşı’nı anlatan en temel kaynaklardan biri olan Nutuk’u eline alan her okuyucu, bir noktada aynı isimle defalarca karşılaşır: Yahya Kaptan. Atatürk’ün bu destansı eserinde “fedakâr bir vatansever” olarak nitelendirdiği bu adam, bugün hak ettiği şöhretten çok uzakta, tarihin gölgeli köşelerinde kalmaktadır. Peki kim bu Yahya Kaptan? 1891’de Makedonya’nın Köprülü Kasabası’nda dünyaya gelen Yahya Kaptan, daha çocuk yaşlarında haksızlığa tahammülü olmayan, cesur ve atak bir kişiliğe sahipti.  Henüz gençliğinde Teşkilat-ı Mahsusa’ya katılarak Sırplara karşı sabotaj eylemleri gerçekleştirdi; ardından Halil Paşa’nın Irak cephesindeki mücadelesinde de görev üstlendi.  Balkanlarda başlayan bu çete savaşçılığı serüveni, onu Anadolu’nun en kritik döneminde en kritik noktaya taşıyacaktı. Kocaeli’nin Sessiz Kalkanı Mondros Ateşkesi’nin ardından Osmanlı coğrafyası işgal kıskacına girerken, Karakol Cemiyeti’nin Menzil Grubu, Anadolu’da başlaması muhtemel bir mücadele için İstanbul’dan Anadolu’ya insan ve malzeme aktarımını sağlamak amacıyla Kocaeli Yarımadası’nın kontrolünü üstlendi. Dağınık birlikler toplanarak başına Yahya Kaptan getirildi. Bu görev, kulağa sıradan gelebilir. Ama o günlerin koşullarında İstanbul ile Anadolu arasındaki bu koridoru açık tutmak, mücadelenin can damarını beslemek demekti. Yahya Kaptan, Mustafa Kemal Paşa’nın direktifleri ve Karakol Cemiyeti’nin desteğiyle İstanbul’dan Anadolu’ya geçmek isteyen sivil ve askeri kişilere yardım etti. Gebze’de Kuva-yi Milliye’yi örgütleyerek İstanbul-Kocaeli yöresinde çeşitli eylemlerde bulundu. Somut örneklere bakıldığında tablonun büyüklüğü daha net görülür: Ahırkapı Cephaneliği Baskını, Darıca Un Deposu Baskını ve bölgedeki Rum çetelerinin imhası gibi kritik operasyonlar Yahya Kaptan’ın önderliğinde gerçekleşti.  Bunların yanı sıra İstanbul’da Bekirağa Bölüğü’nü basarak Halil Paşa, Şadi Bey ve Talat Bey’in kaçırılmasını da bizzat sağladı.  Her biri, o dönemde ölüm kalım meselesi olan hamlelerdi. İki Ateş Arasında Yahya Kaptan’ın asıl trajedisi, düşmana değil, kendi devletine karşı mücadele etmek zorunda kalmasıydı. İstanbul Hükümeti, Yahya Kaptan’ın İstanbul girişinde örgütlenmiş bir durumda bulunmasından rahatsızlık duydu.  Bölgede Yahya Kaptan’ı çekemeyen bir Karakol Cemiyeti üyesi, Mustafa Kemal Paşa’ya telgraf göndererek adam öldürme ve yağma gibi asılsız suçlarla Yahya Kaptan’ın hükümete teslim edilmesi gerektiğini bildirdi. Mustafa Kemal bu talep karşısında kararlıydı. Millî Mücadele’ye katıldığından bu yana büyük fedakarlıklar gösteren Yahya Kaptan’ın hükümete teslimini hiçbir şekilde uygun görmedi.  Yaptırdığı soruşturmada suçlamaların asılsız olduğu ortaya çıktı. Ama bu, Yahya Kaptan’ı kurtarmaya yetmedi. Kahramanın Sonu İtilaf devletlerinin Yahya Kaptan’ın faaliyetlerinden rahatsız olması üzerine İstanbul Hükümeti’ne baskı yapıldı. Bunun üzerine İstanbul hükümeti, Yahya Kaptan üzerine büyük bir jandarma kuvveti gönderdi. Yahya Kaptan, Tavşancıl’da teslim olduktan sonra 8 Ocak 1920’de tutuklu olduğu hâlde kasten şehit edildi. Henüz 29 yaşındaydı. Nutuk’ta bu olaya geniş yer veren Mustafa Kemal, Yahya Kaptan’ın şehadetiyle ilgili şu ifadeyi kullandı: “Merhum şehit, beni dinliyordu, benden emir alıyordu. Verdiğim emre göre hareket ediyordu.” Bu sözler, yalnızca bir komutanın üzüntüsünü değil; haksız bir ölüme duyulan derin vicdanı da yansıtır. Tarihin Borcu Yahya Kaptan, işgal yıllarında hiçbir kişisel çıkar gözetmeden yalnızca milletinin bağımsızlığı için mücadele etmiş, vatan sevgisini canıyla ispat etmiştir.  Kocaeli’nin Tavşancıl Mahallesi’nde bugün bir anıt mezar durur. Adı birkaç okula ve semte verilmiştir. Ama bu yetmez. Nutuk’u defalarca basan, Kurtuluş Savaşı’nın her yıldönümünü törenlerle anlatan bir millet olarak, o kitabın sayfalarına kazınan bu ismi daha fazla hatırlamalıyız. Çünkü Yahya Kaptan, yalnızca bir savaşçı değildi; o, karanlıkta yakılan ve çok erken söndürülen bir meşaleydi.